Η ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΑ ΔΙΑΤΗΡΗΣΗΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΣΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΌΠΟΥ ΚΥΡΙΑΡΧΕΙ Η ΑΓΓΛΙΚΗ, ΕΙΝΑΙ ΔΥΣΚΟΛΗ

Η δυνατότητα διατήρησης της ελληνικής γλώσσας σε ένα περιβάλλον όπου κυριαρχεί η Αγγλική, είναι δύσκολη

ΤΗΣ ΓΙΩΤΑΣ ΙΩΑΚΕΙΜΙΔΟΥ*

Η διατήρηση της μητρικής γλώσσας, της ελληνικής εν προκειμένω, είναι πολύ δύσκολη υπόθεση μέσα σε ένα περιβάλλον όπου κυρίαρχη γλώσσα είναι η Αγγλική. Είναι πολύ παρήγορο το γεγονός ότι ο ελληνισμός της Αυστραλίας αφιερώνει τον Μάρτιο στην ελληνική γλώσσα και προβάλλει έτσι την ενδυνάμωση των δεσμών με την Ελλάδα μέσα από την ανθρωπιστική ελληνική παιδεία και πολιτισμό, φορέας των οποίων είναι η γλώσσα.
Από τη μια, ο ελληνισμός της διασποράς ζει σε ένα περιβάλλον που είναι πια η νέα του πατρίδα, από την άλλη, όμως, πασχίζει να διατηρήσει την επιβίωση της ελληνικής. Σέβονται και αγαπούν την ελληνική γλώσσα και προσπαθούν να την μαθαίνουν, να την μελετούν και να την διδάσκουν. Η μετάδοση της μητρικής γλώσσας από τους γονείς στα παιδιά τους είναι πολύ σημαντική, γιατί δημιουργεί νέους ομιλητές και έτσι συντελείται η διατήρηση και η διαιώνισή της. Η διατήρηση μικρότερων μητρικών γλωσσών είναι δήλωση παρουσίας μέσα σε μια κοινωνία πολυπολιτισμική, όπως είναι αυτή της Αυστραλίας.
Τα τελευταία χρόνια δίνεται μεγάλη έμφαση από την ΟΥΝΕΣΚΟ στη διατήρηση της γλωσσικής ποικιλότητας και αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι άλλαξε πια η αντίληψή μας για την πολυγλωσσία και τον σημαντικό ρόλο των μητρικών γλωσσών στην ανάπτυξη των ανθρώπινων κοινωνιών. Η διατήρηση της ελληνικής ως μητρικής σε μια κοινωνία όπου ζουν οι απόδημοι, ευνοεί τη διατήρηση της πολιτιστικής τους ταυτότητας και την ανάπτυξη ενός υγιούς διαλόγου και συνεργασίας ανάμεσα σε ανθρώπους με διαφορετική κουλτούρα και πολιτιστικό υπόβαθρο.
Η δυνατότητα να εκφράζεται κανείς στην μητρική του γλώσσα μέσα σε ένα περιβάλλον όπου κυριαρχεί η Αγγλική, του επιτρέπει να αναπτύξει περίπλοκη σκέψη και νοήματα. Η γλώσσα είναι φορέας πολιτισμού, εκφραστής ιδεών, αξιών και αντιλήψεων, γι’ αυτό και βοηθά στην κατανόηση και υιοθέτηση του αντίστοιχου πολιτισμού.
Αν θέλει κάποιος να βοηθήσει τα Ελληνόπουλα τρίτης γενιάς να διατηρήσουν την πολιτιστική τους ταυτότητα, αυτό μπορεί να συμβεί μόνο μέσα από τη γλώσσα. Η γλώσσα συμβαδίζει με τον πολιτισμό και όσο διατηρείται η γλώσσα, υπάρχει και το αντίστοιχο κομμάτι πολιτισμού. Στην γλώσσα ενυπάρχουν οι αξίες, η φιλοσοφία ζωής, η πολιτισμική ιστορία κάθε λαού.
Η δεύτερη και τρίτη γενιά ζουν σε περιβάλλον «ασταθούς διγλωσσίας», δηλαδή στο οικογενειακό περιβάλλον ακούν ελληνικά, ενώ γλώσσα εκπαίδευσης είναι η Αγγλική. Πολύ γρήγορα, όμως, μεταλλάσσεται σε μονογλωσσία, δηλαδή την Αγγλική. Η ιστορία των μεταναστευτικών ρευμάτων στις χώρες υποδοχής καταδεικνύει ότι το αργότερο μέχρι την τρίτη γενιά, το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού αυτού έχει γίνει μονόγλωσσο. Αυτή η γλωσσική μετατόπιση οφείλεται στην κοινωνική κινητικότητα και εκπαιδευτική πολιτική της χώρας υποδοχής.
Η διατήρηση της γλώσσας μέσα σε ένα πολυπολιτισμικό περιβάλλον μπορεί να επιτευχθεί μέσα από την εκπαίδευση στην ελληνική γλώσσα, αυτός είναι ο μηχανισμός της γλωσσικής συνέχειας. Όμως στην τρίτη γενιά αυτό δεν είναι τόσο εύκολο, ούτε και τόσο αποτελεσματικό. Ο εκπαιδευτικός προσανατολισμός της δεύτερης γενιάς διαφέρει από αυτόν της τρίτης γενιάς , η οποία έχει ενταχθεί πλήρως στο νέο περιβάλλον.
Κλείνω με το γνωστό ποίημα του Κ. Καβάφη «Ποσειδωνειάται»:
Την γλώσσα την ελληνική οι Ποσειδωνιάται
εξέχασαν τόσους αιώνας ανακατευμένοι
με Τυρρηνούς, και με Λατίνους, κι άλλους ξένους.

Το μόνο που τους έμενε προγονικό
ήταν μια ελληνική γιορτή, με τελετές ωραίες,
με λύρες και με αυλούς, με αγώνας και στεφάνους.

Κ’ είχαν συνήθειο προς το τέλος της γιορτής
τα παλαιά τους έθιμα να διηγούνται,
και τα ελληνικά ονόματα να ξαναλένε,
που μόλις πια τα καταλάμβαναν ολίγοι.

Και πάντα μελαγχολικά τελείων’ η γιορτή τους.
Γιατί θυμούνταν που κι αυτοί ήσαν Έλληνες -
Ιταλιώται έναν καιρό κι αυτοί,
και τώρα πώς εξέπεσαν, πώς έγιναν,
να ζουν και να ομιλούν βαρβαρικά
βγαλμένοι – ω συμφορά! – απ’ τον Ελληνισμό.

Οι Ποσειδωνειάτες αποκόπηκαν από τον ελληνικό κορμό και την ελληνική γλώσσα και έτσι έχασαν κάθε επαφή με την ελληνική καταγωγή τους. Από την πλούσια ελληνική κληρονομιά τους έμεινε μόνον μια γιορτή ψυχαγωγίας. Στο τέλος της γιορτής ήταν πάντα μελαγχολικοί, γιατί θυμόντουσαν ότι ήταν Έλληνες, αλλά έχασαν την γλώσσα τους και έτσι αφελληνίστηκαν και εκβαρβαρίστηκαν.
*Η Γιώτα Ιωακειμίδου: Είναι φιλόλογος που ζει και εργάζεται στην Περαία Θεσσαλονίκης. Γεννήθηκε στο Κλείτος Κοζάνης, αλλά μεγάλωσε στην Τούμπα Θεσσαλονίκης. Υπηρετεί στην μέση εκπαίδευση και τελευταία διδάσκει την ποντιακή διάλεκτο στον δήμο Θεσσαλονίκης. Είναι μητέρα δύο αγοριών.
ΠΗΓΗ


ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝ ΓΙΑ ΤΙΣ ΔΙΑΛΕΚΤΟΥΣ, Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΝΤΙΑΚΗΣ

«Το ευρωπαϊκό ενδιαφέρον για τις διαλέκτους, η περίπτωση της ποντιακής» της Γιώτας Ιωακειμίδου

 

 
Γράφει η Γιώτα Ιωακειμίδου

Στην Ευρώπη μιλιούνται, κατά τους γλωσσολόγους, 200 γλώσσες και 2000 διάλεκτοι. Οι περισσότερες διάλεκτοι εντοπίζονται στην κεντρική Ευρώπη,Γερμανία, Ιταλία, Αγγλία, Γερμανία. Την τελευταία δεκαετία το Συμβούλιο της Ευρώπης και ο Οργανισμός για την ασφάλεια και την Συνεργασία στην Ευρώπη έχουν δημιουργήσει ένα πλαίσιο νομικής και πολιτικής προστασίας των διαλέκτων και των μειονοτικών γλωσσών. Η Ευρώπη αναζητώντας μια ενιαία πολιτισμική ταυτότητα εστιάζει το ενδιαφέρον της στην πολυγλωσσία και τις διαλέκτους. Η πολυγλωσσία είναι ένα από τα θεμελιώδη συστατικά του ευρωπαϊκού πολιτισμού, ο οποίος ενσωματώνει τις πολλαπλές πολιτισμικές ταυτότητες.
Στη χώρα μας έχουν υποτιμηθεί οι διάλεκτοι και αντί για ισχυρό όπλο μνήμης, ιστορίας και πολιτισμού, δεν έλειψαν οι φορές που θεωρήθηκαν «στρέβλωση» της καθαρής γλώσσας.
Αντίθετα, στην Ευρώπη οι διάλεκτοι θεωρούνται «ιστορική μνήμη» και προστατεύονται. Ισχύει βέβαια πάντα η αρχή ότι μια διάλεκτος εκλείπει μόνον όταν εξαφανισθούν πλήρως οι φυσικοί ομιλητές της. Σήμερα όλες οι διάλεκτοι πλήττονται και υφίστανται μια διαδικασία απώλειας, (επειδή όλο και περισσότερο κυριαρχεί η lingua franga, η αγγλική) γι αυτό και η ΕΕ κάνει σταυροφορία και αγώνα για τη διάσωσή τους.
Μετά από πολλά χρόνια «περιθωριοποίησης» η σύγχρονη παιδαγωγική σήμερα αναδεικνύει την αξία των διαλέκτων και υπάρχει η παρότρυνση όχι μόνον να τις αποδεχόμαστε, αλλά και να τις διδάσκουμε. Φέτος διδάσκεται η ποντιακή διάλεκτος, μέσα από τα προγράμματα ΕΣΠΑ, σε ενήλικες σε νομούς της Βόρειας Ελλάδας και στην Αθήνα. Η Ευρώπη, αναζητώντας την ταυτότητα της μέσα από έναν πολιτιστικό πλουραλισμό, ενθαρρύνει και χρηματοδοτεί τέτοιες προσπάθειες. Η ποντιακή διάλεκτος, που είναι η μητρική μου, διατρέχει τον κίνδυνο της εξαφάνισης. Χάνοντας τη διάλεκτό μας, η οποία έχει την γραμματική και το συντακτικό της, δυστυχώς χάνουμε όψεις (σημαντικούς κρίκους) της ελληνικής γλώσσας, χάνουμε κομμάτι του πολιτισμού, μας, χάνουμε ιστορική μνήμη. Αξίζει να θυμηθούμε εδώ μια σχετική παρατήρηση του Σεφέρη: «Σβήνοντας ένα κομμάτι από το παρελθόν, σβήνει κανείς κι ένα αντίστοιχο κομμάτι από το μέλλον, και είναι θλιβερή η ζωή που μοιάζει σαν ακατοίκητο σπίτι» (Δοκιμές, Α’). Η Ποντιακή Διάλεκτος είναι ένας ζωντανός τρόπος να μελετηθούν και τα αρχαία ελληνικά ως ένας συμπληρωματικός τρόπος προσέγγισης.
Σήμερα, πολλά χρόνια μετά τον ξεριζωμό και την ανταλλαγή, οι εναπομείναντες μάρτυρες της μακραίωνης ελληνικής παρουσίας στον Πόντο, διατηρούν την διάλεκτο μας, τα ήθη, τις παραδόσεις, τα τραγούδια μας. Ο χρόνος αλλοίωσε, αλλά δεν εξαφάνισε την ιστορική μνήμη.
Στα βιβλία γλώσσας του Λυκείου υπάρχει μόνον ένα κείμενο της ποντιακής διαλέκτου που συνήθως το προσπερνούν οι (φιλόλογοι) συνάδελφοι και στο βιβλίο της Νεοελληνικής λογοτεχνίας το ποντιακό δημοτικό «Πάρθεν η Ρωμανία». Η αξιοποίηση της διαλέκτου μπορεί να γίνει στη διδασκαλία της αρχαίας ελληνικής, ειδικά σε περιοχές ποντιόφωνες, ώστε να καταδειχτεί η συνέχεια της γλώσσας. Μπορεί να αξιοποιηθεί η ποντιακή διάλεκτος και ως γλώσσα νεοελληνικής μεταγραφής αρχαίου κειμένου. Η επιλογή της συγκεκριμένης διαλέκτου ενδείκνυται βέβαια σε μαθητές εξοικειωμένους, εφόσον η ποντιακή αποτελεί μέρος του γλωσσικού περιβάλλοντός τους. Η περίπτωση των Ελληνικών του Ξενοφώντα εφαρμόστηκε από την ομιλούσα με επιτυχία. Αυτή η δραστηριότητα των μαθητών άλλαξε την οπτική ματιά για τα Αρχαία Ελληνικά, αποδίδοντας κείμενα στην ποντιακή διάλεκτο. Τα οφέλη μια τέτοιας δραστηριότητα είναι πολλαπλά. Μέσα από τις κρίσεις των μαθητών επιβεβαιώνονται οι θεωρητικές προσεγγίσεις.
Οι μαθητές πρέπει να κατανοούν την πολυμορφία της γλώσσας μέσα από τις διαλέκτους και να μπορούν να «σταθούν» σε όποιο πλαίσιο επικοινωνίας βρεθούν. Να αντιληφθούν την αξία της διαλέκτου και να απαλειφθούν τα στερεότυπα σε σχέση με αυτές. Π.χ. «αυτοί μιλούν χωριάτικα» ή είναι «αούτηδες» όπως έλεγαν παλιότερα για μας τους πόντιους. Εναπόκειται στην ευχέρεια του εκπαιδευτικού και στην γνώση της διαλέκτου να εμβαθύνει, ώστε οι μαθητές να κατανοήσουν την αξία της και τη συμβολή της στη δόμηση της επίσημης γλώσσας. Αυτό βέβαια ισχύει για όλες τις διαλεκτικές μορφές της γλώσσας μας και όχι μόνον για την ποντιακή.

ΠΗΓΗ